Vaar wel!

Stilstaan of doorgaan

Afgelopen week ontmoette ik verschillende mensen die op jonge leeftijd hun ouder zijn verloren. De gevolgen in de volwassenheid zijn nog zo pijnlijk voelbaar. Versnipperde herinneringen, onbegrip vanuit de omgeving, en zelfverwijt, schaamte en twijfel. ‘Heb je dat nog niet verwerkt’ is vaak de opmerking vanuit de omgeving. En wat een moed en kracht zie ik bij deze mensen die het aan willen gaan. Zichzelf durven geven en naar zichzelf durven kijken. De verantwoordelijkheid nemen dwars door alles heen om terug te gaan. Om de pijn te doorvoelen, erbij stil te staan en daarna weer even verder in het gewone leven te stappen. Een intensief proces om zowel te rouwen en stil te staan en ook deel te nemen aan alle dagelijkse activiteiten.

Duale procesmodel

Het duale procesmodel van prof. dr. Margaret Stroebe (hoogleraar Verliesverwerking aan de Universiteit van Utrecht) en dr. Henk Schut (hoofddocent klinische psychologie aan de Universiteit van Utrecht) geeft zo helder het beeld weer hoe rouw kan werken. De ene keer is de aandacht gericht op het verlies, op een ander moment gaat de aandacht vooral uit naar het verder gaan met je leven. Het lijkt op het varen in een roeibootje. Met de ene riem ben je aan peddelen in de rouw en met de andere peddel je verder het leven in. Soms draai je rondjes als je te veel blijft peddelen met de ene roeispaan.

De ene roeispaan is verliesgericht. Je bent bezig met het verlies, terugdenken aan hoe het afscheid is gegaan. Beelden die weer even helder op je netvlies komen en alle gevoel daarbij. Herinneringen die zich aan je opdringen. Foto’s die je verzamelt, verlangen, missen en boosheid en machteloosheid. Alle gevoelens passeren vaak de revue.

De andere roeispaan is herstelgericht. Hij staat voor het verder gaan. Zorgen voor je kinderen, je werk, je familie en vrienden. Dat is vaak een hele klus omdat je vol zit met verdriet en alle gevoelens die je ervaart. De herstelgerichte kant is belangrijk om evenwicht te creëren. Zorg voor jezelf, zoek afleiding. Lekker sporten, naar de film, een warm bad, jezelf eens heerlijk insmeren met bodylotion om weer contact te maken met je lichaam.

moddersloot

Ik ontmoette ze afgelopen week, 2 prachtmensen die het aangaan. De een hard aan het werk om het bootje recht te laten varen. De ander soms nog zo aan dobberen, waarbij het lijkt of het bootje alle kanten opgaat, behalve recht vaart. En dan de rust om alles er te laten zijn. Niet te veel aan de ene roeispaan trekken en de balans zien te vinden tussen bezig zijn met het teruggaan en de herinneringen en de aandacht verleggen naar het verder leven. Wat is het dan fijn als er mensen zijn die in dat zelfde schuitje hebben gezeten. Weten hoe het kan voelen als je bootje slechts rondjes lijkt te draaien of ergens verder voor anker zijn gegaan, of recht varen op ieder een eigen tempo. Mijn persoonlijke ervaring is dat ik zocht naar sleepboten die mij een tijdje verder zouden slepen, waardoor ik gewoon verder kon. Niets was minder waar. Hoe lang ik dat deed, des te langer stelde ik het proces uit. Ik had te leren zelf de roeispanen op te pakken. Mensen om hulp te vragen hoe ik dit aan zou kunnen pakken. Het ene moment met verlies bezig zijn, rondjes te draaien en daarna met het verder leven. Ik wilde de grote vaart op, maar moest het leren in het modderslootje.

Doorleven

Ik weet niet hoe jij vaart op dit moment. Misschien heb je idee dat je slechts maar een roeispaan hebt. Of ben je hard op weg om steeds meer de balans te vinden tussen herstel en verder gaan. Judith Stoker beschrijft in haar boek ‘Doorleven’ bijzonder mooi dat tranen kunnen werken als pijnstillers. ‘Als je huilt maak je endorfine aan en dat is pijnstillend, verdovend. Als je rondjes blijft draaien en niet meer weet hoe het moet, tranen tevoorschijn komen, huil maar! Lachen en huilen, allebei zo helend! Wat het ook is, pak de roeispaan. Probeer maar en weet dat als je dobbert er altijd mensen zijn die je kunt vragen om advies en hulp. Jij hebt zelf te varen en de roeispanen ter hand te vatten. Maar je hoeft het niet alleen te doen. En dat is voor veel mensen met jong-ouderverlies een grote klus. Velen hebben het zo vaak alleen moeten doen. Ik wens je die ander om zo af en toe eens in je bootje te stappen. Hem of haar toe te laten in jouw kwetsbaarheid!

Meer lezen over rouw en verlies

Judith Stoker heeft het boek ‘Doorleven’ geschreven. Een praktisch, persoonlijk en pastoraal boek over omgaan met verlies en rouw. Als geen ander weet Judith ook de kern te raken en vanuit haar persoonlijke ervaring te schrijven.

Vingerafdruk van verlies!

Dit is alweer de 4e blog over de gevolgen van jong ouderverlies. In mijn opleiding aan “Land van rouw’, ben ik met dit thema aan de slag gegaan. Wat heeft de opleiding me veel gebracht. Ik heb geleerd mijn hoofd uit te doen en de reis van mijn hoofd naar hart en gevoel verder te maken. Een groot cadeau aan mezelf, mijn gezin en de mensen om heen. Eens leerde ik dat gevoel het meest bedrieglijke is dat er bestaat.
Tja, dat kan ik nu weerleggen. Wat is het een mooi gegeven om juist ook met hoofd, hart en gevoel je weg te vervolgen.

Vingerafdruk

Heb je wel eens goed naar je vingerafdruk gekeken? Zoveel lijntjes, rondjes en bewegingen op 1 vinger. En dat voor iedereen verschillend. Per persoon uniek. Ongelooflijk bijzonder om daar eens even bij stil te staan. Manu Keirse heeft eens beschreven dat een rouwproces is als een vingerafdruk. Voor iedereen uniek. Ja, er zijn boeken over geschreven en fasen en modellen bedacht. Handig om kennis van te hebben. En toch..uniek! Jouw eigen proces zo uniek, dat luistert nauw voor jezelf en de mensen om je heen.

Gezonde, trauma en overlevingsdeel

Als ouders in de rouw zijn dan is de ouder niet volledig beschikbaar. Het verlies van nu kan dan ook nog zo raken aan het verlies van toen. Ieder mens heeft een eigen stapel van verlies. Ouders en verzorgers moeten van alles uit de kast halen om te overleven. Dit is wat kinderen zien van hun ouders. Ze passen zich aan omdat ze niet anders kunnen. Ze zijn onderdeel van het systeem. In het geval van jong ouderverlies ook zo het familietrauma. Het verlies (welke vorm dit ook kent, bijv. echtscheiding, overlijden, verlies door misbruik etc.) kan ervoor zorgen dat het kind tijdelijk vol zit in zijn/haar hoofd. Het leren op school gaat niet zo lekker. Er is letterlijk geen ruimte voor al die dingen die naast het verlies ook nog moeten. Kinderen hebben een enorme overlevingsdrang en ontwikkelen hun eigen overlevingsstrategieën. Een verliestrauma raakt zo de ziel! De enige manier om verliezen als kind tijdelijk te overleven is letterlijk soms te parkeren. Er met een grote boog omheen om door te kunnen leven.

Ontspoord

Het overlevingsdeel kent zo zijn eigen strategieën: vermijden, controleren, compenseren, creeeren van illusies en verdere afsplitsingen. De strategieën werken keihard om het leven op de rit te houden. Het overlevingsdeel is veelal de spiegel van het traumadeel. Hoe hoger de stapel van verliezen, het groter het overlevingsdeel en hoe meer overlevingsdelen er aanwezig zijn. De ziel raakt onbereikbaar. Dat is wat kinderen vaak ervaren bij een ouder en wat volwassenen aantreffen bij zichzelf. Het gezonde deel wil dat het innerlijk op orde komt! Het kan getriggerd worden. Ik was 38 en een aantal triggers zorgen ervoor dat ik van de rails raakte. Mijn overlevingsdelen werkten niet meer. Het werd tijd voor de tocht door mijn land van rouw. Door langs de gebeurtenissen terug te reizen. Te ontmoeten, te huilen, ontdooien en alsnog te doorvoelen. Een kostbare reis die me veel heeft gebracht. De overleving werkte niet meer. Hoe het wel moest had ik geen idee van. Schoorvoetend en stapje voor stapje terug.

Innerlijk kind

Volwassenen die een jong ouderverlies hebben meegemaakt dragen een jong kind met zich mee. Het doorleven is voor een gedeelte gelukt. Maar het kleine kind dat op de leeftijd van het verlies is gestopt met doorleven klopt alsnog op de deur van je hart. Het is de taak om dit jonge kind in te sluiten, te troosten, te omarmen, het alsnog te geven wat het toen zo nodig had. Om vanuit het overleven te komen tot het leren leven. Dit kleine kind heeft weet van alles wat er is gebeurd. Opgeslagen in het lichaam spreekt het een eigen taal. Het is de kunst die taal te verstaan. Er tijd voor te maken en te willen en leren luisteren.

Kijken met de ogen van je hart!

Ik kwam op deze reis veel tegen, nam afscheid van wat er was en ontmoette mezelf op een andere manier. Ik maakte contact met het kleine kind. Ik nam haar bij de hand en leerde haar troosten en geruststellen. Ik maakte contact met mijn overleden vader. Maakte een mooi plekje voor hem in huis door een foto van hem neer te zetten. En na jaren kon ik kijken. Echt kijken. Mezelf ontmoeten in de ogen van mijn vader. En langzaam kwam er lucht en ruimte. Nieuwe verbindingen. Zowel in mijn hoofd, hart en lichaam en met andere mensen. Het geslagen gat in de weg werd niet langer meer een plek waar ik met een grote boog omheen ging. Een plek die ik liever wilde vermijden en nooit meer wilde zijn. Ik kon er naar terug. En op die plek ontdekken dat daar een schat verborgen lag. Dat juist op die plek van de verwonding ook de verwondering lag. Iemand vroeg mij naar de foto uit het eerste blog. Een foto van een gat in de weg in de vorm van een hart. Waarom een hart? Juist die plek die alle gevolgen van dien heeft gehad was ook zo de plaats van waaruit andere routes zijn ontstaan. Nieuwe sporen zijn gelegd en nieuwe wegen zijn ontdekt! En iedere keer kom ik het weer tegen. Kan ik terug naar de plaats. Ik hoef er niet meer omheen, met mijn ogen dicht langs. Ik kan het zien, ik kan er bij stilstaan. Ik kan het even voelen om vervolgens weer op te staan en verder te kunnen.

Vele wegen kent het leven

Vele wegen kent het leven,

maar van al die wegen is er een die jij te gaan hebt.

Die ene is voor jou, die ene slechts. En of je wilt of niet

die weg heb jij te gaan.

De keuze is dus niet de weg, want die koos jou!

De keuze is de wijze hoe die weg te gaan.

Met onwil om de kuilen en de stenen,

met verzet, omdat de zon een weg die door de ravijnen gaat

haast niet bereiken kan.

Of met de wil om aan het einde van de weg milder te zijn, en wijzer,

dan aan het begin.

De weg koos jou, kies jij ook hem?

Gedicht van Dag Hammarskjold in de vertaling van Hans Stolp

Hart uit, hoofd aan!

In dit blog deel ik deel 3 van het thema: Gevolgen van jong ouderverlies. Het als kind jong verliezen van een ouder is een klus op latere leeftijd. Veel jong ouder ‘verliezers’ maken een scheiding tussen gevoel en verstand: hart uit en hoofd aan! Vaak worden gevoelens niet geuit omdat ze verstopt zitten achter een dikke deur. Ik zou wel willen, maar ik weet niet hoe, hoor je vaak. Niet op willen vallen, het de ander naar de zin maken.

Luisteren, luisteren, luisteren

Na zoveel jaar nog terug gaan om verder te kunnen vereist moed en lef heb ik al eerder beschreven. Dan is het zo fijn om mensen om je heen te hebben die troost bieden. Maar wat is troost eigenlijk. Troosten is trouw, vertrouwen, trust, nabij blijven. Het is meedoen in het verdriet! Zwijgen en in een blik, een aanraking, signalen van hoop, veiligheid en vertrouwen laten ervaren. Het is samen worstelen, zoeken en hopen. Het is het verdriet durven benoemen. Troosten is leven met de vragen waarop geen antwoorden mogelijk zijn. Ook kinderen hebben troost nodig. Een luisterend oor, zonder oordeel. Manu Keirse beschrijft zo mooi in zijn boek, dat troosten is als: luisteren en als je geluisterd hebt, luister dan en als je uitgeluisterd bent, luister! Gevoelens hebben een functie en moeten worden gerespecteerd, eerder dan gecontroleerd, of geëlimineerd. Het zijn geen ongewenste bijproducten van het verlies zelf.

De tijd geneest geen wonden!

De tijd geneest geen wonden. Bij heel veel mensen leeft deze overtuiging. Verdriet is geen ziekte die moet genezen en verlies gaat nooit over. Verdriet is de keerzijde van liefde die altijd blijft. Bij jong ouderverlies gaat het erom dat je terug durft te gaan naar de herinneringen. Wat betekende de ouder voor je? Hoe is het verder gegaan? Wat heb jij gedaan om jezelf staande te houden? Wat heeft het je opgeleverd? Wat heb je ingeleverd? Stap voor stap teruggaan om verder te kunnen. Rouwen om wat onderweg verloren is gegaan. Je overleden ouder alsnog beter leren kennen. In woorden, beelden en muziek weer toegang te krijgen tot je hart. Om de reis van je hoofd naar je hart en je gevoel te maken.

Jonge kinderen en emoties

Bij een verlies komen veel emoties los. Bij (jonge) kinderen is het de klus om samen te onderzoeken welke emoties dit zijn. Kinderen schrikken van herinneringen en dromen. Hebben in hun hoofd vaak vragen die ze niet altijd durven stellen. Zeker niet aan de overgebleven ouder om hem of haar niet te belasten. In hun hoofd kunnen beelden en vragen een eigen leven gaan leiden en tot overtuigingen gevormd worden. Kinderen helpen verkennen van deze emoties en vragen, herinneringen en beelden helpt hen om emoties te kunnen handelen. Zich bewust te worden en er niet van te schrikken. Volwassenen kunnen helpen woorden en/of beelden te vinden waarin kinderen zich herkennen. Aan de slag met je lijf waarin de schrik soms ook zo opgeslagen kan liggen. Blijven kijken en luisteren naar dat wat zich aandient! Kinderen gaan van verdriet naar spel. Het ene moment tranen van verdriet en het andere moment kunnen schateren van de lach met vriendinnetjes, of juichen op het voetbalveld na die ene goal.

Achter al mijn woorden

Achter al mijn woorden ben ik zo sprakeloos

En achter al mijn grootheid, zo klein, zo bijna broos

Achter al mijn maskers verschuilt zich mijn gezicht,

en achter al mijn duister- vermoed ik toch- het licht.

Achter al mijn afweer moet ongerept bestaan

een kind in mij vergeten-

wie roept het bij zijn naam?

Hein Stufkens

Verder lezen

Wie meer wil lezen over hoe we anderen kunnen troosten, is het boek van Manu Keirse aan te bevelen. Titel: Helpen bij verlies en verdriet. Een gids voor het gezin en de hulpverlener. Een heel leesbaar boek en dus niet alleen voor professionele hulpverlener.

Voorwaarts achteruit!

‘Het leven wordt voorwaarts geleefd, maar achteraf begrepen’. In mijn vorige blog heb ik beloofd om de komende periode regelmatig iets te schrijven over de gevolgen van een jong ouderverlies. Terug gaan om verder te kunnen. Vaak ontstaat na jong ouderverlies een ‘stilzwijgen’. Bij een ‘gewoon’ gezin is er een cirkel van veiligheid om het hele gezin heen. Na een ingrijpend verlies valt de cirkel weg en creëert ieder gezinslid z’n eigen muurtje van veiligheid om zichzelf heen. Het lijkt alsof iedereen op een eigen eilandje terecht komt.

Wet van de dubbele bescherming

Kinderen zijn bang om hun overgebleven ouder te belasten en schorten het verdriet op. De overgebleven ouder wil haar/zijn kinderen niet belasten en toont liever geen emoties. Het verdriet delen met vriendjes lijkt ook ingewikkeld, bang om de uitzondering te zijn of zielig gevonden te worden. Het verdriet is veel te groot en ingewikkeld en wordt zorgvuldig verpakt en opgeborgen. Slot er op en klaar! Om vervolgens op een later tijdstip opnieuw aan te gaan.

Nu nog?

Afgelopen week kreeg ik via een mail de vraag van aan jonge vrouw of het normaal was dat ze op deze leeftijd nog last had van huilbuien en verdriet. Een volstrekt normale reactie op een abnormale gebeurtenis. Als volwassene heb je allerlei tools en vaardigheden om met ingewikkelde emoties om te gaan. Dat is al een hele klus. Als kind moet je dat nog allemaal ontwikkelen. Niet gek dus dat je als je volwassen bent nog weer terug moet naar ‘toen’. Het kan dus jaren duren voordat het inmiddels volwassen kind het verlies van toen gaat verweven in zijn of haar leven nu. Dat heet achterwaarts rouwen. Sommige mensen krijgen de opmerking: ‘ben je daar nu nog mee bezig?’, of heb je dat nog niet verwerkt?’ Ten eerste is verwerken een naar woord. Daar zit iets in van wegwerken..opgeruimd staat netjes. Zo werkt rouw nooit! Verweven is een mooier beeld. Ieder mens maakt verliezen mee en verweeft deze in zijn of haar leven op een eigen manier. Het verlies is nooit weg, de naam mag nog steeds genoemd worden. En ja, de emoties en de gevoelens krijgen een andere zwaarte en kleur. Ten tweede is het zo normaal dat je als volwassene nu pas kan aangaan wat zich toen aandiende. En wat een moed en lef heb je nodig om alsnog te rouwen en terug te gaan om verder te kunnen. Het labyrinth in te stappen!

Achterwaarts rouwen

Ik was 38 toen het zorgvuldig ingepakte pakketje me te zwaar werd en ik stap voor stap een en ander uitpakte. Om opnieuw aan te gaan, onderzoeken, te doorvoelen en te doorleven. Het voelde voor mij alsof ik in land terecht kwam waarvan ik de taal niet kende, de borden niet kon lezen en ik geen idee had welke kant ik op moest. Ik voelde wel van alles, de rouw, paniek, verdriet en boosheid. Ik heb ze allemaal ontmoet. In de jaren die volgden ontwikkelde ik langzaam taal, vervolgde ik mijn weg en kon ik stapje voor stapje terug. Een oplettende lezer zal nu vragen wat ik dan doe met mijn praktijk ‘De Schatkist.’ Is hulp aan kinderen en jongeren dan wel helpend? Ik ben ervan overtuigd dat het op een juiste manier bijstaan en bieden van tijd en aandacht een helende ervaring is. In mijn volgende blog zal ik hierover meer schrijven.

Wat je ook verliest,

sta er bij stil,

zo vaak als nodig,

maar leg je er nooit bij neer!

Zandweg, hobbelige weg, gat in de weg!

Elk jaar verliezen ruim 6000 kinderen voor hun 20e levensjaar hun vader of moeder door overlijden. Dat betreft een percentage van 10%. De kans is groot dat je in je omgeving iemand kent die dit heeft meegemaakt. Bij een overlijden komt de dood zomaar binnenvallen. Het slaat een gat in de (levens)weg. Kinderen hebben nog geen ervaring en hebben volwassenen nodig. Afgelopen week las ik het boek ‘Na zo lang nog’, van Henrike Dankers. In haar boek beschrijft ze kernachtig de gevolgen van jong ouderverlies op latere leeftijd. Als jong meisje van 13 verloor ik mijn vader aan de gevolgen van kanker. De jaren voor zijn overlijden stonden in het teken van overleven, doorleven en doorgeven. Ik had als 13-jarige geen flauw idee wat zijn dood ten diepste voor mij betekende. Er ontstond een gat in de weg. Splitsing van de ziel, waar ik met veel vakkundigheid hekken omheen zette. Het verlies heeft ertoe bijgedragen wie ik geworden ben. De komende periode zal ik regelmatig schrijven over de gevolgen van het ‘gat in de weg’! Wat kan de omgeving doen, hoe werken overlevingsmechanismen. Kortom, wordt vervolgd!

#nazolangnog #gatindeweg